Recydywa: kiedy sprawca odpowiada za powrót do przestępstwa

Recydywa, którą Kodeks karny nazywa powrotem do przestępstwa, zachodzi wtedy, gdy osoba skazana za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności w ciągu 5 lat po odbyciu co najmniej 6 miesięcy tej kary popełnia umyślne przestępstwo podobne do poprzedniego. Zgodnie z art. 64 § 1 KK sąd musi wtedy wymierzyć karę powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, a może podnieść jej górną granicę o połowę. Nie każde kolejne przestępstwo jest więc recydywą w rozumieniu prawnym.

Kiedy sprawca odpowiada jako recydywista

Potocznie recydywistą nazywa się każdego, kto „znowu coś zrobił”. Przepis jest znacznie węższy. Zaostrzenie z art. 64 § 1 wchodzi w grę tylko wtedy, gdy wszystkie warunki są spełnione jednocześnie.

Po pierwsze, sprawca musiał być wcześniej skazany za przestępstwo umyślne na karę pozbawienia wolności. Skazanie na grzywnę albo karę ograniczenia wolności nie wystarcza, podobnie jak skazanie za przestępstwo nieumyślne, na przykład spowodowanie wypadku drogowego.

Po drugie, sprawca musiał odbyć co najmniej 6 miesięcy tej kary. Osoba, która dostała wyrok w zawieszeniu i nigdy nie trafiła do zakładu karnego, nie spełnia tego warunku. Inaczej będzie, gdy sąd zarządził wykonanie zawieszonej kary i skazany ją odbywał.

Po trzecie, nowe przestępstwo musi zostać popełnione w ciągu 5 lat po odbyciu tej kary. Po upływie tego okresu zaostrzenie z art. 64 nie ma zastosowania, choć uprzednia karalność za przestępstwo umyślne pozostaje okolicznością obciążającą przy wymiarze kary (art. 53 § 2a pkt 1 KK).

Po czwarte, nowe przestępstwo musi być umyślne i podobne do tego, za które sprawca był już skazany. Znaczenie ma też zatarcie skazania. Zgodnie z art. 106 KK z chwilą zatarcia skazanie uważa się za niebyłe, więc zatarte skazanie nie może być podstawą recydywy.

Co to są przestępstwa podobne

Definicję zawiera art. 115 § 3 KK. Przestępstwami podobnymi są przestępstwa należące do tego samego rodzaju. Ustawa dodaje dwie grupy, które zawsze uważa się za podobne: przestępstwa popełnione z zastosowaniem przemocy lub groźby jej użycia oraz przestępstwa popełnione w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.

W praktyce oznacza to, że za podobne uznaje się na przykład kradzież i oszustwo, bo oba czyny popełnia się dla zysku. Podobne będą też pobicie i rozbój, bo w obu sprawca używa przemocy. Nie będą natomiast podobne jazda w stanie nietrzeźwości i kradzież, bo nie łączy ich ani rodzaj, ani sposób działania, ani cel.

Jak powrót do przestępstwa wpływa na karę

Art. 64 § 1 działa w dwóch kierunkach. Sąd musi wymierzyć karę powyżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, czyli nie może orzec minimalnej kary przewidzianej w przepisie. Sąd może też wymierzyć karę aż do górnej granicy zwiększonej o połowę.

Przykład: za kradzież z art. 278 § 1 KK grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Wobec recydywisty sąd nie może poprzestać na 3 miesiącach, a górna granica rośnie z 5 do 7,5 roku. Według art. 64 § 3 KK podwyższenie górnej granicy nie dotyczy jednak zbrodni, czyli czynów zagrożonych karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 (art. 7 § 2 KK).

Recydywa wielokrotna i inne surowsze reżimy

Kodeks przewiduje jeszcze surowszą odpowiedzialność dla sprawców, którzy wracają do przestępstwa kolejny raz. Według art. 64 § 2 KK dotyczy to osoby skazanej już w warunkach art. 64 § 1 lub art. 64a, która odbyła łącznie co najmniej rok kary pozbawienia wolności i w ciągu 5 lat po odbyciu ostatniej kary ponownie popełnia określone przestępstwo umyślne. Przepis wymienia przestępstwa przeciwko życiu lub zdrowiu, zgwałcenie, rozbój, kradzież z włamaniem oraz inne przestępstwa przeciwko mieniu popełnione z użyciem przemocy lub groźbą jej użycia.

Art. 65 § 1 jest ważny, bo nie wymaga wcześniejszego skazania. Surowsze zasady dotyczą także sprawcy, który z przestępstw uczynił sobie stałe źródło dochodu, działa w zorganizowanej grupie albo popełnia przestępstwo o charakterze terrorystycznym.

Inne skutki recydywy

Wcześniejsza kara pozbawienia wolności zamyka drogę do zawieszenia kolejnej kary na zasadach ogólnych. art. 69 § 1 KK pozwala zawiesić karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku tylko sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa nie był skazany na karę pozbawienia wolności. Przepis nie rozróżnia przy tym kary odbytej i zawieszonej, a ten warunek dotyczy każdego wcześniejszego skazania na taką karę, nie tylko recydywy w rozumieniu art. 64.

Recydywista dłużej czeka też na warunkowe przedterminowe zwolnienie. Według art. 78 § 2 KK skazanego z art. 64 § 1 można zwolnić po odbyciu dwóch trzecich kary, a skazanego z art. 64 § 2 lub art. 64a dopiero po odbyciu trzech czwartych kary. Wobec sprawców z art. 64 § 1 nie stosuje się również zamiany krótkiej kary pozbawienia wolności na grzywnę lub ograniczenie wolności z art. 37a § 2 KK.

Najczęstsze wątpliwości

Czy wyrok w zawieszeniu robi z kogoś recydywistę?

Co do zasady nie. Art. 64 wymaga odbycia co najmniej 6 miesięcy kary pozbawienia wolności. Wcześniejszy wyrok w zawieszeniu ma jednak znaczenie przy kolejnej sprawie, bo utrudnia ponowne zawieszenie kary i może prowadzić do zarządzenia wykonania pierwszej kary.

Po jakim czasie przestaje grozić surowsza kara?

Zaostrzenie z art. 64 dotyczy przestępstw popełnionych w ciągu 5 lat po odbyciu kary. Później nowy czyn nie jest powrotem do przestępstwa w rozumieniu przepisu. Po zatarciu skazania sprawca jest traktowany jak osoba niekarana. Zasady zatarcia opisujemy w osobnym poradniku.

Czy wykroczenie może być podstawą recydywy?

Nie. Art. 64 mówi o przestępstwach. Wcześniejsze ukaranie za wykroczenie, na przykład mandat za drobną kradzież, nie spełnia warunków powrotu do przestępstwa.