Oszustwo z art. 286 KK: kiedy jest przestępstwem i co grozi

Oszustwo z art. 286 § 1 KK popełnia ten, kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, wprowadzając ją w błąd albo wykorzystując jej błąd lub niezdolność do zrozumienia sytuacji. Grozi za to kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8. W wypadku mniejszej wagi kara jest łagodniejsza, a przy mieniu znacznej wartości znacznie surowsza.

Co musi zrobić oszust

Przestępstwo oszustwa składa się z kilku elementów, które muszą wystąpić łącznie.

1. Sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, dla siebie lub kogoś innego. Oszustwo można popełnić tylko umyślnie i z tym celem. 2. Wprowadza pokrzywdzonego w błąd albo wyzyskuje jego błąd. Może to być kłamstwo, zatajenie istotnej informacji, fałszywy dokument, udawanie innej osoby. Wyzyskanie błędu oznacza wykorzystanie mylnego wyobrażenia, którego sprawca nie wywołał, ale o którym wie. 3. Albo wykorzystuje niezdolność pokrzywdzonego do należytego pojmowania przedsiębranego działania, na przykład z powodu wieku, choroby czy upojenia. 4. Pokrzywdzony rozporządza mieniem w sposób dla siebie niekorzystny, czyli sam przekazuje pieniądze, rzecz lub zaciąga zobowiązanie.

Ostatni element odróżnia oszustwo od kradzieży. Przy kradzieży sprawca zabiera rzecz. Przy oszustwie pokrzywdzony sam ją oddaje, bo został zmanipulowany.

Typowe przykłady

• sprzedaż w internecie towaru, którego sprzedający nie ma i nie zamierza wysłać;
• metoda „na wnuczka” lub „na policjanta”, w której ofiara przekazuje oszczędności;
• zaciągnięcie pożyczki na podstawie fałszywych informacji o dochodach;
• pobranie zaliczki za usługę, której wykonawca od początku nie zamierzał wykonać.

Samo niewywiązanie się z umowy nie jest jeszcze oszustwem. Decyduje zamiar sprawcy w chwili zawierania umowy. Jeżeli kontrahent chciał wykonać umowę, a później nie dał rady, jest to spór cywilny, a nie przestępstwo.

Jaka kara grozi za oszustwo

Mieniem znacznej wartości jest mienie, którego wartość w chwili czynu przekracza 200 000 złotych (art. 115 § 5 KK). Przy mieniu o wartości większej niż pięciokrotność kwoty mienia wielkiej wartości kara wynosi od lat 3 do 20 (art. 294 § 3 KK), a przy dziesięciokrotności od lat 5 do 25 (art. 294 § 4 KK).

O wypadku mniejszej wagi decyduje całokształt okoliczności, w tym wartość szkody, sposób działania i rola sprawcy. Kodeks nie wskazuje kwotowej granicy.

Oszustwo a wykroczenie

W przeciwieństwie do kradzieży, oszustwo jest przestępstwem bez względu na wartość szkody. Kodeks wykroczeń nie przewiduje „drobnego oszustwa” jako odpowiednika drobnej kradzieży. Niska wartość może jednak przemawiać za uznaniem czynu za wypadek mniejszej wagi albo za warunkowym umorzeniem postępowania.

Oszustwo komputerowe

Odrębnym przestępstwem jest oszustwo komputerowe z art. 287 § 1 KK. Polega na tym, że sprawca bez upoważnienia wpływa na automatyczne przetwarzanie danych albo zmienia lub wprowadza zapis danych, na przykład przelewa pieniądze z cudzego konta po przejęciu dostępu do bankowości. Różnica polega na tym, że nikt nie zostaje wprowadzony w błąd, bo sprawca działa bezpośrednio na systemie. Kara jest taka sama jak w podstawowym typie kradzieży: od 3 miesięcy do lat 5.

Tryb ścigania

Oszustwo jest ścigane z urzędu. Wyjątkiem jest oszustwo na szkodę osoby najbliższej, ścigane na wniosek pokrzywdzonego (art. 286 § 4 KK).

Jak zgłosić oszustwo

Zawiadomienie można złożyć na policji lub w prokuraturze. Warto przygotować:

• potwierdzenia przelewów, numery kont, na które trafiły pieniądze;
• treść ogłoszeń, rozmów i e-maili, zrzuty ekranu z widocznymi datami;
• dane sprzedawcy lub kontrahenta, numery telefonów i adresy profili;
• umowy, faktury, paragony.

Jeżeli pieniądze zostały przelane przed chwilą, trzeba od razu powiadomić własny bank. W niektórych sytuacjach bank może jeszcze wstrzymać lub odzyskać środki. Postępowanie w sprawach oszustw internetowych opisujemy w osobnym poradniku.