Groźba karalna: kiedy jest przestępstwem i co za nią grozi

Groźba jest przestępstwem, gdy sprawca zapowiada popełnienie przestępstwa na szkodę innej osoby albo jej osoby najbliższej, a ta groźba wywołuje u adresata uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Za groźbę karalną z art. 190 § 1 KK grozi kara pozbawienia wolności do lat 3. Sprawa nie ruszy jednak sama: co do zasady potrzebny jest wniosek pokrzywdzonego o ściganie.

Kiedy groźba jest groźbą karalną

Przepis wymaga spełnienia kilku warunków jednocześnie. Nie każda przykra wypowiedź, nawet wulgarna, będzie przestępstwem z art. 190.

Po pierwsze, sprawca musi grozić popełnieniem przestępstwa. Typowe przykłady to zapowiedź pobicia, zabicia, podpalenia samochodu czy zniszczenia domu. Zapowiedź działania zgodnego z prawem, na przykład wniesienia pozwu albo złożenia skargi, nie jest groźbą karalną.

Po drugie, groźba musi dotyczyć adresata albo osoby mu najbliższej. Kodeks definiuje osobę najbliższą w art. 115 § 11: to między innymi małżonek, rodzice i dziadkowie, dzieci i wnuki, rodzeństwo oraz osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.

Po trzecie, groźba ma wzbudzić uzasadnioną obawę, że zostanie spełniona. Liczą się dwie rzeczy: czy pokrzywdzony rzeczywiście się obawia i czy ta obawa jest rozsądna w danych okolicznościach. Znaczenie mają wcześniejsze zachowania sprawcy, jego agresja, to, czy wiedział, gdzie pokrzywdzony mieszka, a także forma i powtarzalność gróźb.

Forma wypowiedzi nie ma znaczenia. Groźba może paść osobiście, przez telefon, w SMS-ie, w komunikatorze, w komentarzu w internecie albo przez inną osobę.

Groźba karalna a groźba bezprawna

Te pojęcia często się mylą. Groźba bezprawna jest szersza i została zdefiniowana w art. 115 § 12 KK. Obejmuje groźbę karalną z art. 190, ale także groźbę spowodowania postępowania karnego albo rozgłoszenia wiadomości uwłaczającej czci. Groźba bezprawna sama w sobie nie jest odrębnym przestępstwem. Jest sposobem działania w innych przestępstwach, na przykład w zmuszaniu do określonego zachowania z art. 191.

Ustawa wprost zaznacza, że nie jest groźbą zapowiedź zawiadomienia o przestępstwie, jeżeli ma ona wyłącznie chronić prawo naruszone przestępstwem. Wiadomość „jeśli nie oddasz pieniędzy, zgłoszę sprawę na policję” zwykle nie będzie więc groźbą bezprawną.

Jaka kara grozi za groźby karalne

Ustawowe zagrożenie wynosi do 3 lat pozbawienia wolności. To górna granica. Sąd może też wybrać łagodniejszą reakcję, bo przy takim zagrożeniu Kodeks pozwala w określonych warunkach orzec grzywnę albo karę ograniczenia wolności zamiast pozbawienia wolności (art. 37a), a także warunkowo umorzyć postępowanie lub zawiesić wykonanie kary.

W praktyce na wymiar kary wpływa to, jak poważne były groźby, czy się powtarzały, czy sprawca był wcześniej karany i czy groźbom towarzyszyły inne czyny, na przykład nękanie z art. 190a KK albo naruszenie nietykalności cielesnej.

Wobec sprawcy sąd może orzec także zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym i zbliżania się do niego. Groźba karalna jest przestępstwem przeciwko wolności, a dla takich przestępstw art. 41a § 1 KK przewiduje możliwość orzeczenia tych zakazów.

Wniosek o ściganie: bez niego postępowania zwykle nie będzie

Zgodnie z art. 190 § 2 KK ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że policja lub prokurator wszczyna postępowanie, gdy pokrzywdzony o to wnosi. Po złożeniu wniosku sprawa toczy się już z urzędu, jak każda inna sprawa karna (art. 12 § 1 KPK).

Wniosek można złożyć ustnie do protokołu na policji albo na piśmie. Najprościej złożyć go razem z zawiadomieniem o przestępstwie. Warto w nim jasno napisać, że wnosi się o ściganie sprawcy.

Wycofanie wniosku jest możliwe, ale nie zawsze swobodne. W postępowaniu przygotowawczym wymaga zgody prokuratora, a przed sądem zgody sądu, najpóźniej do zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej. Ponowne złożenie cofniętego wniosku jest niedopuszczalne (art. 12 § 3 KPK).

Od tej zasady jest ważny wyjątek. Na podstawie art. 12 § 4 KPK prokurator może wszcząć i prowadzić postępowanie bez wniosku, jeżeli zachodzi duże prawdopodobieństwo, że pokrzywdzony nie złożył go z obawy przed odwetem, albo gdy przemawia za tym interes społeczny. Ma to znaczenie zwłaszcza w sprawach przemocy domowej.

Jak zabezpieczyć dowody

Groźby często padają bez świadków, dlatego dowody warto zbierać od razu:

• zrzuty ekranu wiadomości z widoczną datą, godziną i nazwą nadawcy, a najlepiej także eksport rozmowy;
• nagrania rozmów, w których bierze się udział (ich ocenę dowodową pozostawia się sądowi);
• dane świadków, którzy słyszeli groźby albo widzieli reakcję pokrzywdzonego;
• notatki z datami zdarzeń, jeśli groźby się powtarzają;
• dokumentację z wcześniejszych interwencji policji, jeśli takie były.

Nie trzeba udowadniać, że sprawca naprawdę zamierzał spełnić groźbę. Liczy się obawa, jaką groźba wywołała, i to, czy była uzasadniona.

Co zrobić, gdy groźby trwają

Jeżeli groźby są powtarzane przez dłuższy czas, mogą wypełniać znamiona uporczywego nękania z art. 190a, za które grozi kara surowsza niż za pojedynczą groźbę. Opis wszystkich zdarzeń w jednym zawiadomieniu pomaga prawidłowo zakwalifikować czyn.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia należy dzwonić pod numer alarmowy 112. Zawiadomienie można złożyć na każdej komendzie policji albo w prokuraturze, zgodnie z art. 304 § 1 KPK.

Najczęstsze wątpliwości

Czy groźba w internecie to też groźba karalna?

Tak. Przepis nie wymaga określonej formy. Liczy się treść groźby i uzasadniona obawa adresata. Komentarz lub prywatna wiadomość w mediach społecznościowych może być dowodem tak samo jak SMS.

Czy groźba „żartem” jest karalna?

Sąd ocenia, czy w danych okolicznościach adresat mógł rozsądnie uznać groźbę za poważną. Jeśli z kontekstu jasno wynikało, że to żart, obawa nie będzie uzasadniona. Jeżeli jednak pokrzywdzony miał podstawy, by się bać, tłumaczenie sprawcy po fakcie nie przesądza sprawy.

Ile mam czasu na złożenie wniosku?

Wniosek trzeba złożyć przed upływem terminu przedawnienia karalności. Dla występku z art. 190 wynosi on 5 lat od popełnienia czynu (art. 101 § 1 pkt 4 KK). Z praktycznego punktu widzenia lepiej działać szybko, póki dowody są świeże.